Każdy poniższy przykład składa się z trzech części: oryginalnego tekstu, dosłownej glosy opisującej, jak działa każde słowo, oraz naturalnego tłumaczenia. Glosy korzystają z kilku skrótów, aby pozostały zwięzłe. Nie musisz ich uczyć się na pamięć — to materiał referencyjny, do którego zawsze możesz wrócić. Osoba i liczba · 1sg / 2sg / 3sg — pierwsza / druga / trzecia osoba liczby pojedynczej (ja, ty, on/ona/ono) · 1pl / 2pl / 3pl — pierwsza / druga / trzecia osoba liczby mnogiej (my, wy, oni/one) Rodzaj i przypadek · m / f / n — rodzaj męski / żeński / nijaki · sg / pl — liczba pojedyncza / mnoga · m.sg — łącznie: rodzaj męski w liczbie pojedynczej (i analogicznie f.pl, n.sg itd.) · NOM / ACC / GEN / DAT / INS / LOC — przypadki gramatyczne (mianownik/biernik/dopełniacz/celownik/narzędnik/miejscownik) — wskazują, jaką rolę pełni słowo w zdaniu Czas i aspekt · PRES — czas teraźniejszy · PRET — preteryt (zakończone zdarzenie przeszłe) · IMPF — imperfekt (trwająca lub powtarzająca się sytuacja przeszła) · FUT — czas przyszły · PERF — perfekt (czynność zakończona, mająca związek z teraźniejszością) · PROG — forma ciągła (czynność w trakcie, np. właśnie jem) · COND — tryb warunkowy (…ł(a)bym) Tryb · IND — tryb oznajmujący (zwykłe stwierdzenie) · SUBJ — tryb przypuszczający / łączący (niepewność, życzenia, wątpliwości) · IMP — tryb rozkazujący (polecenia) · INF — bezokolicznik (forma słownikowa: iść, jeść) Inne · REFL — zwrotne (czynność wykonywana na sobie: się) · PERS — a osobowe (tylko hiszpański — oznacza dopełnienie bliższe oznaczające osobę) · HON — forma honoryfikatywna (szczególnie grzeczna, częsta w japońskim/koreańskim) · TOP / SUB / OBJ — wykładniki tematu / podmiotu / dopełnienia (japoński, koreański) · CL — klasyfikator (chiński, japoński, koreański — wyraz licznikowy dla rzeczowników) · NEG — przeczenie
Podstawowy szyk zdania w hiszpańskim to podmiot–orzeczenie–dopełnienie (SVO), tak jak w angielskim. Hiszpański jest jednak językiem pro-drop: zaimek osobowy w funkcji podmiotu zwykle się pomija, ponieważ końcówka czasownika już wskazuje, kto wykonuje czynność. Użycie zaimka dodaje emfazę lub kontrast. Szyk wyrazów jest również bardziej elastyczny niż w angielskim: podmiot może pojawić się za czasownikiem w celu podkreślenia, zwłaszcza przy czasownikach nieprzechodnich lub w pytaniach. Okoliczniki i wyrażenia przyimkowe mogą swobodniej zmieniać miejsce. Zaimki dopełnieniowe podlegają natomiast ścisłym regułom umiejscowienia (zazwyczaj przed odmienionym czasownikiem).
Rodzajniki hiszpańskie zgadzają się z rzeczownikiem co do rodzaju (męski/żeński) i liczby (pojedyncza/mnoga). Rodzajniki określone („ten / ta / to”): el (m.sg), la (f.sg), los (m.pl), las (f.pl). Rodzajniki nieokreślone („jakiś / pewien”): un (m.sg), una (f.sg), unos (m.pl), unas (f.pl). Hiszpański używa rodzajnika określonego częściej niż angielski: z rzeczownikami abstrakcyjnymi, w uogólnieniach, z nazwami języków po większości czasowników, z częściami ciała oraz przed tytułami, gdy mówimy o kimś (a nie do kogoś). Nijaki rodzajnik „lo” łączy się z przymiotnikami, tworząc rzeczowniki abstrakcyjne (lo bueno = „to, co dobre”).
Podmiotowe: yo, tú/usted, él/ella, nosotros/-as, vosotros/-as (Hiszpania) lub ustedes (Ameryka Łac.), ellos/-as. Dopełnienia bliższego: me, te, lo/la, nos, os, los/las. Dopełnienia dalszego: me, te, le, nos, os, les. Zwrotne: me, te, se, nos, os, se. Zaimki dopełnieniowe stoją przed odmienionym czasownikiem, ale doczepiają się do bezokolicznika, imiesłowu czynnego i form rozkaźnika twierdzącego. Gdy występują razem zaimki bliższy i dalszy, najpierw idzie dalszy; „le/les” zmienia się w „se” przed lo/la/los/las. Dzierżawcze: mi(s), tu(s), su(s), nuestro/-a(s), vuestro/-a(s), su(s); zgadzają się z rzeczą posiadaną, a nie z posiadaczem.
Każdy rzeczownik jest rodzaju męskiego lub żeńskiego. Większość rzeczowników zakończonych na -o jest rodzaju męskiego, większość zakończonych na -a — żeńskiego, ale są wyjątki (la mano, el día, el problema). Rzeczowniki na -ción, -sión, -dad, -tad są zazwyczaj żeńskie; na -ma (z greki) i -or — zazwyczaj męskie. Przymiotnik musi zgadzać się z rzeczownikiem co do rodzaju i liczby. Przymiotniki zakończone na -o mają cztery formy (-o, -a, -os, -as); te zakończone na -e lub spółgłoskę mają zwykle dwie formy (liczba pojedyncza/mnoga). Przymiotnik zazwyczaj stoi po rzeczowniku, ale kilka częstych (bueno, malo, grande) często go poprzedza, czasem w skróconej formie.
Czasowniki hiszpańskie dzielą się na trzy grupy według końcówki bezokolicznika: -ar (hablar), -er (comer), -ir (vivir). Każdy czas ma sześć końcówek osobowo-liczbowych: yo, tú, él/ella/usted, nosotros, vosotros, ellos/ustedes. Czasowniki regularne po prostu odrzucają końcówkę bezokolicznika i dodają końcówki właściwe dla danego czasu. Kluczowe czasowniki nieregularne, które trzeba zapamiętać: ser (być — tożsamość), estar (być — stan/położenie), tener (mieć), ir (iść/jechać), haber (posiłkowy „mieć” do czasów złożonych; bezosobowe „jest / są” jako „hay”). Wiele czasowników ma oboczność rdzenia (e>ie, o>ue, e>i) w sylabach akcentowanych, a wiele ma nieregularną formę 1. osoby liczby pojedynczej.
Tryb oznajmujący czasu teraźniejszego obejmuje czynności bieżące, zwyczaje, prawdy ogólne i plany na najbliższą przyszłość. Końcówki regularne: czasowniki na -ar przyjmują -o, -as, -a, -amos, -áis, -an; na -er: -o, -es, -e, -emos, -éis, -en; na -ir: -o, -es, -e, -imos, -ís, -en. Hiszpański domyślnie nie ma osobnej formy ciągłej: „hablo” oznacza zarówno „mówię”, jak i „właśnie mówię”, choć konstrukcja „estar + gerundio” (estoy hablando) podkreśla trwanie czynności. Czasowniki z obocznością rdzenia zmieniają samogłoskę we wszystkich formach z wyjątkiem nosotros/vosotros.
Hiszpański ma dwa proste czasy przeszłe z kluczowym rozróżnieniem aspektowym. Preteryt (pretérito indefinido) opisuje zdarzenia zakończone, ograniczone, z wyraźnym punktem końcowym (aspekt dokonany): „zjadłem”, „przyszła”. Imperfekt (imperfecto) opisuje czynności trwające, powtarzalne lub stany w przeszłości bez wyznaczonego końca (aspekt niedokonany): „jadałem”, „przychodziła”, „padało”. Imperfekt kreśli tło — wiek, porę, pogodę, trwające stany; preteryt posuwa narrację, wprowadzając konkretne wydarzenia zakończone. Oba mogą wystąpić w jednym zdaniu: imperfekt ustawia scenę, preteryt mówi, co się stało. Końcówki imperfektu są bardzo regularne; preteryt ma wiele form nieregularnych.
Hiszpański ma dwa sposoby mówienia o przyszłości. Futurum syntetyczne dodaje końcówki (-é, -ás, -á, -emos, -éis, -án) bezpośrednio do pełnego bezokolicznika: hablaré, comerás, vivirá. Garstka czasowników ma nieregularne tematy (tendré, haré, diré, pondré, saldré, vendré, podré, sabré, querré). Futurum peryfrastyczne korzysta z konstrukcji „ir a + bezokolicznik” (voy a hablar = „zamierzam mówić”) i jest dużo częstsze w mowie, gdy chodzi o plany na najbliższą przyszłość. Futurum syntetyczne wyraża także prawdopodobieństwo lub przypuszczenie dotyczące teraźniejszości („¿Dónde estará?” = „Ciekawe, gdzie on/ona jest”).
Oba czasowniki znaczą „być”, ale nie są wymienne. Ser wyraża nieodłączną tożsamość, cechy, pochodzenie, zawód, narodowość, materiał, posiadanie oraz czas/datę: „Soy médico”, „Es de España”, „Son las tres”. Estar wyraża położenie, stany przejściowe, emocje, kondycję oraz czynności w toku (z gerundio): „Estoy cansado”, „Está en casa”, „Estamos comiendo”. Niektóre przymiotniki zmieniają znaczenie zależnie od czasownika: „ser aburrido” = być nudnym, „estar aburrido” = być znudzonym; „ser listo” = być bystrym, „estar listo” = być gotowym. Kontrast sprowadza się do różnicy między istotą (ser) a stanem czy położeniem (estar).
Podstawowe przeczenie stawia „no” bezpośrednio przed odmienionym czasownikiem: „No hablo francés” = „Nie mówię po francusku”. Zaimki dopełnieniowe stoją między „no” a czasownikiem: „No lo veo”. W odróżnieniu od angielskiego hiszpański używa podwójnych (a nawet potrójnych) przeczeń: gdy wyraz przeczący jak nunca, nadie, nada, ningún, tampoco stoi po czasowniku, „no” musi pojawić się przed czasownikiem. Jeśli wyraz przeczący stoi przed czasownikiem, „no” się pomija: „Nunca como carne”, „Nadie sabe”. Takie nakładanie się przeczeń jest gramatycznie wymagane, a nie ekspresywne. „Ni... ni...” znaczy „ani... ani...”.
Pytania rozstrzygnięcia zwykle tworzy się samą intonacją wznoszącą, przy zachowaniu szyku zdania oznajmującego: „¿Hablas español?”. Inwersja (czasownik–podmiot) także jest powszechna, zwłaszcza w piśmie: „¿Habla María español?”. W zapisie hiszpański używa odwróconego znaku zapytania „¿” na początku i zwykłego „?” na końcu. Pytania z zaimkiem pytającym zaczynają się od takiego wyrazu — wszystkie mają znak akcentu graficznego: qué (co), quién/quiénes (kto), dónde (gdzie), cuándo (kiedy), cómo (jak), por qué (dlaczego), cuánto/-a/-os/-as (ile), cuál/cuáles (który). Zaimek podmiotowy może stać za czasownikiem w pytaniach.
Rzeczowniki zakończone na nieakcentowaną samogłoskę dodają -s: libro > libros, casa > casas. Rzeczowniki zakończone na spółgłoskę lub akcentowaną samogłoskę dodają -es: papel > papeles, rey > reyes, café > cafés (niektóre przyjmują tylko -s). Rzeczowniki zakończone na -z zmieniają z na c i dodają -es: luz > luces, pez > peces. Rzeczowniki zakończone na -s w nieakcentowanej ostatniej sylabie nie zmieniają się w liczbie mnogiej: el lunes > los lunes, la crisis > las crisis. Dodanie końcówki liczby mnogiej może wymusić korektę znaków akcentu, aby zachować ten sam wzorzec akcentowy: examen > exámenes, joven > jóvenes.
Czasowniki zwrotne łączą się z zaimkiem (me, te, se, nos, os, se), który odsyła do podmiotu. Bezokolicznik kończy się na -se: llamarse, levantarse, lavarse. Wiele z nich opisuje codzienne czynności i zmiany stanu: „Me levanto a las siete” = „Wstaję o siódmej”. Inne są zwrotne z samej swojej formy (quejarse, atreverse). Czasowniki typu „gustar” nie są ściśle zwrotne, lecz używają analogicznego schematu z zaimkiem dopełnieniowym: rzecz lubiana jest podmiotem gramatycznym, a osoba — dopełnieniem dalszym („Me gusta el café”, dosłownie „Kawa mi się podoba”). Zaimek zwrotny poprzedza odmieniony czasownik albo doczepia się do bezokolicznika/imiesłowu czynnego.
Gdy dopełnieniem bliższym czasownika jest konkretna osoba (lub upersonifikowana istota, w tym zwierzę domowe), hiszpański wstawia przed nim przyimek „a”. To „a” osobowe nie ma odpowiednika w polskim ani w angielskim i nie jest tłumaczone. Porównaj: „Veo la casa” (Widzę dom) i „Veo a María” (Widzę Maríę). Używa się go w odniesieniu do konkretnych osób, nazwanych zwierząt domowych oraz upersonifikowanych jednostek i grup; zazwyczaj pomija się je przy nieokreślonych lub niesprecyzowanych osobach po „tener” („Tengo dos hermanos”). Zaimki pytające odnoszące się do osób też je przyjmują: „¿A quién buscas?”. Przed „el” „a” ściąga się do „al”.