Każdy poniższy przykład składa się z trzech części: oryginalnego tekstu, dosłownej glosy opisującej, jak działa każde słowo, oraz naturalnego tłumaczenia. Glosy korzystają z kilku skrótów, aby pozostały zwięzłe. Nie musisz ich uczyć się na pamięć — to materiał referencyjny, do którego zawsze możesz wrócić. Osoba i liczba · 1sg / 2sg / 3sg — pierwsza / druga / trzecia osoba liczby pojedynczej (ja, ty, on/ona/ono) · 1pl / 2pl / 3pl — pierwsza / druga / trzecia osoba liczby mnogiej (my, wy, oni/one) Rodzaj i przypadek · m / f / n — rodzaj męski / żeński / nijaki · sg / pl — liczba pojedyncza / mnoga · m.sg — łącznie: rodzaj męski w liczbie pojedynczej (i analogicznie f.pl, n.sg itd.) · NOM / ACC / GEN / DAT / INS / LOC — przypadki gramatyczne (mianownik/biernik/dopełniacz/celownik/narzędnik/miejscownik) — wskazują, jaką rolę pełni słowo w zdaniu Czas i aspekt · PRES — czas teraźniejszy · PRET — preteryt (zakończone zdarzenie przeszłe) · IMPF — imperfektum (trwająca lub powtarzająca się sytuacja przeszła) · FUT — czas przyszły · PERF — perfekt (czynność zakończona, mająca związek z teraźniejszością) · PROG — forma ciągła (czynność w trakcie, np. właśnie jem) · COND — tryb warunkowy (…ł(a)bym) Tryb · IND — tryb oznajmujący (zwykłe stwierdzenie) · SUBJ — tryb przypuszczający / łączący (niepewność, życzenia, wątpliwości) · IMP — tryb rozkazujący (polecenia) · INF — bezokolicznik (forma słownikowa: iść, jeść) Inne · REFL — zwrotne (czynność wykonywana na sobie: się) · PERS — a osobowe (tylko hiszpański — oznacza dopełnienie bliższe oznaczające osobę) · HON — forma honoryfikatywna (szczególnie grzeczna, częsta w japońskim/koreańskim) · TOP / SUB / OBJ — wykładniki tematu / podmiotu / dopełnienia (japoński, koreański) · CL — klasyfikator (chiński, japoński, koreański — wyraz licznikowy dla rzeczowników) · NEG — przeczenie
Francuski stosuje szyk podmiot–orzeczenie–dopełnienie (SVO), tak jak angielski: Marie mange une pomme. Przymiotniki zwykle stoją po rzeczowniku (une voiture rouge), choć krótkie, częste przymiotniki (petit, grand, bon, beau, jeune, vieux) poprzedzają go (un petit chien). Okoliczniki częstotliwości i sposobu zazwyczaj występują po odmienionym czasowniku: Il parle bien. Co najważniejsze, gdy dopełnienie jest zaimkiem, przesuwa się PRZED odmieniony czasownik: Je le vois (a nie „Je vois le”). W czasach złożonych zaimki stoją przed czasownikiem posiłkowym: Je l'ai vu.
Każdy rzeczownik jest rodzaju męskiego lub żeńskiego i przyjmuje dopasowany rodzajnik. Określony: le (m), la (f), l' (przed samogłoską/niemym h), les (mn.). Nieokreślony: un (m), une (f), des (mn.). Rodzajnik partytywny wyraża „pewną ilość” czegoś niepoliczalnego: du (m), de la (f), de l' (przed samogłoską), des (mn.) — używany przy jedzeniu, napojach, cechach abstrakcyjnych: Je bois du café. Po przeczeniu rodzajniki partytywne przechodzą w de: Je ne bois pas de café. Przyimki à i de ściągają się z le/les: à + le = au, à + les = aux, de + le = du, de + les = des. NIE ściągają się z la ani l'.
Zaimki podmiotowe: je, tu, il/elle/on, nous, vous, ils/elles. Używaj tu wobec jednej osoby bliskiej, vous wobec wielu osób lub jednej formalnie. Dopełnienie bliższe: me, te, le/la, nous, vous, les. Dopełnienie dalsze (komu/czemu): me, te, lui, nous, vous, leur. Zwrotne: me, te, se, nous, vous, se. Zaimki dopełnieniowe stoją przed czasownikiem. Zaimki akcentowane / mocne (moi, toi, lui, elle, nous, vous, eux, elles) występują po przyimkach, w izolacji lub dla emfazy: Avec moi. Moi, je pense que… Zaimki y (tam/do tego) oraz en (tego/trochę) także stoją przed czasownikiem.
Każdy rzeczownik ma rodzaj, którego trzeba się nauczyć na pamięć. Częste końcówki żeńskie: -tion, -té, -ée, -ie, -ure, -ence. Częste końcówki męskie: -age, -ment, -eau, -isme, -ier. Przymiotniki uzgadniają się z rzeczownikiem co do rodzaju i liczby. Typowy wzorzec: dodaj -e w rodzaju żeńskim, -s w liczbie mnogiej, -es w mnogiej żeńskiej. Wiele przymiotników ma nieregularne formy żeńskie: beau → belle, vieux → vieille, blanc → blanche, heureux → heureuse, sportif → sportive. Przymiotniki zakończone na -e (m) nie zmieniają się w rodzaju żeńskim (rouge → rouge). Przymiotniki zwykle następują po rzeczowniku, z wyjątkiem krótkich, częstych (BAGS: Beauty, Age, Goodness, Size — uroda, wiek, ocena, rozmiar).
Francuskie czasowniki dzielą się na trzy regularne grupy według końcówki bezokolicznika. Czasowniki na -er (parler) są najliczniejsze i najbardziej przewidywalne. Czasowniki na -ir rozdzielają się: regularne jak finir dodają -iss- w liczbie mnogiej (nous finissons), inne, jak partir, sortir, odmieniają się inaczej. Czasowniki na -re (vendre, attendre) są mniej liczne i przeważnie regularne. Cztery nieregularne czasowniki są kluczowe i używane wszędzie: être (być), avoir (mieć), aller (iść), faire (robić). Warto nauczyć się ich form wcześnie — pełnią one także funkcję posiłkową (être/avoir w czasach złożonych) i są podstawą częstych idiomów (faire chaud, avoir faim, aller bien).
Czas teraźniejszy odpowiada polskim formom „robię”, „właśnie robię” oraz „robię od…” (z depuis). Regularne -er: odrzuć -er, dodaj -e, -es, -e, -ons, -ez, -ent (parle, parles, parle, parlons, parlez, parlent — trzy formy liczby pojedynczej i 3 os. lm. brzmią tak samo). Regularne -ir (typu finir): -is, -is, -it, -issons, -issez, -issent. Regularne -re: -s, -s, –, -ons, -ez, -ent. Czas teraźniejszy używany jest też dla planów w bliskiej przyszłości (Je pars demain) oraz dla sytuacji rozpoczętych w przeszłości i trwających nadal z depuis: J'habite ici depuis 2010 = „Mieszkam tu od 2010 roku”.
Passé composé (czas przeszły dokonany) opisuje czynności zakończone: czasownik posiłkowy (avoir dla większości czasowników; être dla ok. 15 czasowników ruchu/stanu i wszystkich zwrotnych) + imiesłów przeszły. -er → -é, -ir → -i, -re → -u; wiele form nieregularnych (faire → fait, voir → vu, prendre → pris). Z être imiesłów uzgadnia się z podmiotem (Elle est allée). Imparfait (imperfektum) opisuje trwające lub powtarzające się stany przeszłe albo tło: odrzuć -ons z formy nous w czasie teraźniejszym i dodaj -ais, -ais, -ait, -ions, -iez, -aient. Używaj imparfait do opisów („padało”, „zwykłem…”), a passé composé do tego, co stało się dalej.
Są dwa sposoby mówienia o przyszłości. „Futur proche” (bliska przyszłość) = aller (w teraźniejszym) + bezokolicznik — używany do planów i czynności bliskich, bardzo częsty w mowie: Je vais manger. „Futur simple” to forma jednowyrazowa zbudowana na bezokoliczniku (w czasownikach na -re odrzucamy końcowe -e) + końcówki -ai, -as, -a, -ons, -ez, -ont. Nieregularne tematy trzeba zapamiętać: être → ser-, avoir → aur-, aller → ir-, faire → fer-, venir → viendr-, voir → verr-, pouvoir → pourr-. Futur simple jest preferowany dla dalszej, formalnej lub hipotetycznej przyszłości i jest wymagany po quand odnoszącym się do przyszłości: Quand il arrivera…
Francuskie przeczenie obejmuje odmieniony czasownik dwoma elementami: ne (n' przed samogłoską) przed czasownikiem i drugi wyraz po nim. Pas = nie (domyślnie); jamais = nigdy; rien = nic; plus = już nie; personne = nikt; aucun(e) = żaden. W czasach złożonych oba elementy otaczają czasownik posiłkowy: Je n'ai pas mangé. Personne natomiast stoi po imiesłowie: Je n'ai vu personne. Po przeczeniu rodzajniki nieokreślone i partytywne (un, une, des, du, de la) przechodzą w de: Je n'ai pas de voiture. W mowie potocznej „ne” często jest pomijane: J'sais pas.
Trzy rejestry pytań rozstrzygnięcia (tak/nie). (1) Intonacja — zachowaj szyk twierdzący, podnieś ton: Tu viens ? (potocznie). (2) Est-ce que na początku, bez innych zmian: Est-ce que tu viens ? (neutralnie). (3) Inwersja — czasownik–podmiot z łącznikiem: Viens-tu ? (formalnie); w 3. osobie liczby pojedynczej zakończonej samogłoską wstawia się -t-: A-t-il fini ? Wyrazy pytajne (qui, que, où, quand, pourquoi, comment, combien) łączą się z tymi konstrukcjami: Où est-ce que tu vas ? / Où vas-tu ? / Tu vas où ? „Qu'est-ce que” = „co” w funkcji dopełnienia bliższego; „qu'est-ce qui” = „co” w funkcji podmiotu.
Domyślnym wykładnikiem liczby mnogiej jest -s, które pisze się, ale nie wymawia: un livre → des livres. Rzeczowniki zakończone na -s, -x, -z nie zmieniają się: un nez → des nez. Rzeczowniki zakończone na -au, -eau, -eu przyjmują -x: un bateau → des bateaux. Większość rzeczowników na -al przechodzi w -aux: un cheval → des chevaux (wyjątki: bal, festival → -als). Większość zakończonych na -ou przyjmuje -s, ale siedem przyjmuje -x (bijou, caillou, chou, genou, hibou, joujou, pou). Ponieważ końcówka liczby mnogiej jest zwykle niema, słuchacze rozpoznają liczbę po rodzajniku (le/les, un/des) — rodzajnik niesie więc kluczową informację.
Czasownik zwrotny odmienia się z zaimkiem zwrotnym pasującym do podmiotu: me, te, se, nous, vous, se. Wiele z nich opisuje codzienne czynności lub czynności wykonywane na sobie: se lever (wstawać), se laver (myć się), se brosser les dents (myć zęby), s'habiller (ubierać się), se coucher (kłaść się spać). Inne mają formę zwrotną, choć znaczenie nie jest dosłownie zwrotne: s'appeler (nazywać się), se souvenir (pamiętać), s'amuser (bawić się). W passé composé czasowniki zwrotne ZAWSZE używają être jako czasownika posiłkowego, a imiesłów zwykle uzgadnia się z podmiotem: Elle s'est levée tôt.
Elizja: niektóre jednosylabowe wyrazy zakończone na -e lub -a tracą tę samogłoskę i przyjmują apostrof przed wyrazem zaczynającym się od samogłoski lub niemego h: le + ami → l'ami; je + ai → j'ai; ne + est → n'est; que + il → qu'il; si + il → s'il (tylko z il/ils). Liaison: zwykle niema końcowa spółgłoska zostaje wymówiona i połączona z następnym wyrazem, gdy zaczyna się on od samogłoski lub niemego h. Częste obowiązkowe liaisons: po określnikach (les_amis, mon_ami, un_homme), zaimkach (nous_avons, vous_êtes) oraz krótkich przymiotnikach przed rzeczownikiem (petit_ami). s i x wymawia się jako /z/, d jako /t/, a f jako /v/ w „neuf ans/heures”.