Elk voorbeeld hieronder bestaat uit drie delen: de oorspronkelijke tekst, een letterlijke woord-voor-woord-uitleg (gloss) die laat zien hoe elk woord functioneert, en een natuurlijke vertaling. De glosses gebruiken een aantal afkortingen om kort te blijven. Je hoeft ze niet uit je hoofd te leren — dit is een naslagwerk waar je naar terug kunt komen. Persoon en getal · 1sg / 2sg / 3sg — eerste / tweede / derde persoon enkelvoud (ik, jij, hij/zij/het) · 1pl / 2pl / 3pl — eerste / tweede / derde persoon meervoud (wij, jullie, zij) Geslacht en naamval · m / f / n — mannelijk / vrouwelijk / onzijdig · sg / pl — enkelvoud / meervoud · m.sg — gecombineerd: mannelijk enkelvoud (en op dezelfde manier f.pl, n.sg, enz.) · NOM / ACC / GEN / DAT / INS / LOC — grammaticale naamvallen (nominatief/accusatief/genitief/datief/instrumentalis/locatief) — welke rol het woord in de zin speelt Tijd en aspect · PRES — tegenwoordige tijd · PRET — preteritum (een afgeronde gebeurtenis in het verleden) · IMPF — imperfectum (een lopende of gewoontematige situatie in het verleden) · FUT — toekomende tijd · PERF — perfectum (een voltooide handeling met relevantie voor het heden) · PROG — progressief (handeling bezig, bijv. ik ben aan het eten) · COND — voorwaardelijke wijs (zou…) Wijs · IND — indicatief (gewone mededeling) · SUBJ — aanvoegende wijs (onzekerheid, wensen, twijfels) · IMP — gebiedende wijs (bevelen) · INF — infinitief (woordenboekvorm: gaan, eten) Overig · REFL — wederkerend (handeling op zichzelf: mezelf, jezelf) · PERS — persoonlijke a (alleen Spaans — markeert een menselijk lijdend voorwerp) · HON — beleefdheidsvorm (extra beleefde vorm, gebruikelijk in het Japans/Koreaans) · TOP / SUB / OBJ — topic- / onderwerps- / objectmarkeerders (Japans, Koreaans) · CL — classifier (Chinees, Japans, Koreaans — een telwoord bij zelfstandige naamwoorden) · NEG — ontkenning
Het Russisch wordt geschreven in het cyrillisch alfabet, dat 33 letters telt: 10 klinkers (а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я), 21 medeklinkers en 2 tekens zonder eigen klank. Het zachte teken (ь) palataliseert de voorafgaande medeklinker, waardoor die ‚zachter' klinkt, terwijl het harde teken (ъ) een volgende klinker gescheiden houdt van de voorafgaande medeklinker. Verschillende letters lijken op Latijnse letters maar klinken totaal anders — dit zijn ‚valse vrienden' om op te letten: В klinkt als ‚v', Н klinkt als ‚n', Р is een rollende ‚r', С klinkt als ‚s' en Х klinkt als ‚ch' (zoals in het Schotse ‚loch'). Wie deze valse vrienden vroeg herkent, voorkomt veel verwarring.
De standaardvolgorde in het Russisch is onderwerp-werkwoord-lijdend voorwerp, net als in het Nederlands. Maar omdat naamvalsuitgangen op zelfstandige naamwoorden hun grammaticale rol aangeven, is de woordvolgorde zeer flexibel en wordt die vooral gebruikt voor nadruk of informatieverloop: de belangrijkste of nieuwe informatie staat doorgaans aan het eind van de zin. Het lijdend voorwerp vóór het werkwoord plaatsen verandert niet wie wat doet — de naamvalsuitgangen houden dat duidelijk. Nieuwe informatie komt meestal achteraan; gegeven of bekende informatie staat vooraan. Zo kun je woorden herschikken om te benadrukken wat belangrijk is, zonder dubbelzinnigheid.
Het Russisch heeft geen woorden voor ‚een' of ‚de/het'. Een zelfstandig naamwoord op zichzelf kan zowel ‚een boek' als ‚het boek' betekenen, afhankelijk van de context. Bepaaldheid wordt overgebracht door woordvolgorde (bekende informatie eerst, nieuwe achteraan), door aanwijzende voornaamwoorden zoals этот (‚deze') en тот (‚die'), of puur door de context. Bij vertalen naar het Nederlands moet je lidwoorden toevoegen; bij vertalen uit het Nederlands laat je ze eenvoudigweg weg. Dit is een van de gemakkelijkste kenmerken van het Russisch voor Nederlandstaligen — er is niets uit het hoofd te leren, alleen niets toe te voegen.
Elk Russisch zelfstandig naamwoord is mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Meestal kun je dit aflezen aan de uitgang van de woordenboekvorm (nominatief). Mannelijke zelfstandige naamwoorden eindigen op een medeklinker (стол ‚tafel', дом ‚huis'). Vrouwelijke zelfstandige naamwoorden eindigen doorgaans op -а of -я (мама ‚moeder', земля ‚aarde'). Onzijdige zelfstandige naamwoorden eindigen op -о of -е (окно ‚raam', море ‚zee'). Zelfstandige naamwoorden op -ь (zacht teken) kunnen mannelijk of vrouwelijk zijn en moeten uit het hoofd worden geleerd (день ‚dag' is mannelijk; ночь ‚nacht' is vrouwelijk). Het geslacht bepaalt de congruentie van bijvoeglijke naamwoorden, de werkwoordsvormen in de verleden tijd en de keuze van voornaamwoorden.
Russische zelfstandige naamwoorden, voornaamwoorden en bijvoeglijke naamwoorden veranderen van uitgang afhankelijk van hun rol in de zin. De nominatief is het onderwerp (‚wie/wat doet'). De accusatief is het lijdend voorwerp (‚wie/wat'). De genitief duidt bezit of ‚van' aan (‚van wie'), en wordt gebruikt na de meeste telwoorden en na ontkenning. De datief is het meewerkend voorwerp (‚aan wie'). De instrumentalis geeft het middel of het werktuig aan (‚waarmee/door wie'). De prepositief (locatief) verschijnt uitsluitend na bepaalde voorzetsels (в ‚in', на ‚op', о ‚over') en duidt plaats of onderwerp aan. Elk voorzetsel regeert een specifieke naamval, dus de naamval verraadt de relatie.
Nominatiefvormen: я ‚ik', ты ‚jij (enkelvoud, informeel)', он ‚hij/het (mannelijk)', она ‚zij/het (vrouwelijk)', оно ‚het (onzijdig)', мы ‚wij', вы ‚u/jullie (meervoud of beleefd enkelvoud)', они ‚zij'. Net als zelfstandige naamwoorden worden voornaamwoorden in alle zes naamvallen verbogen. Veelvoorkomende niet-nominatiefvormen om te herkennen: меня/мне/мной (‚mij' in acc-gen / dat / instr), тебя/тебе/тобой (‚jou' enkelvoud), его/ему/им (‚hem'), её/ей/ей (‚haar'), нас/нам/нами (‚ons'), вас/вам/вами (‚jullie/u'), их/им/ими (‚hen'). Na voorzetsels krijgen voornaamwoorden van de derde persoon een н- ervoor (у него ‚bij hem').
Dit is het allerbelangrijkste grammaticale kenmerk van het Russisch. Bijna elk werkwoord komt in twee vormen voor: imperfectief (proces, herhaalde handeling, lopend) en perfectief (een eenmalige voltooide handeling met een resultaat). Woordenboeken vermelden ze als paren: писать / написать (‚schrijven'), читать / прочитать (‚lezen'), делать / сделать (‚doen'). Het imperfectief beantwoordt ‚wat was er aan de gang?'; het perfectief beantwoordt ‚wat is er afgerond?'. Het aspect bepaalt de tijdsvormen: het imperfectief heeft een verleden, een tegenwoordige en een samengestelde toekomende tijd; het perfectief heeft alleen een verleden en een (enkelvoudige) toekomende tijd — geen tegenwoordige tijd, want een voltooide handeling kan niet bezig zijn.
Alleen imperfectieve werkwoorden hebben een tegenwoordige tijd (perfectieve werkwoorden kunnen niet ‚op dit moment gebeuren'). Werkwoorden vallen in twee vervoegingspatronen. Eerste vervoeging (de meeste werkwoorden op -ать): я работаю, ты работаешь, он/она работает, мы работаем, вы работаете, они работают (‚werken'). Tweede vervoeging (de meeste werkwoorden op -ить): я говорю, ты говоришь, он/она говорит, мы говорим, вы говорите, они говорят (‚spreken'). De uitgangen veranderen met persoon en getal, maar het onderwerps-voornaamwoord wordt vaak meegegeven voor de duidelijkheid. Er is geen onderscheid tussen ‚ik werk' en ‚ik ben aan het werken' — één vorm dekt beide.
De verleden tijd is heerlijk eenvoudig: laat de -ть van de infinitief weg en voeg -л toe voor een mannelijk onderwerp, -ла voor vrouwelijk, -ло voor onzijdig en -ли voor meervoud. De vorm hangt af van het geslacht en getal van het ONDERWERP, niet van de persoon. ‚Ik las' is dus я читал (door een man gezegd) of я читала (door een vrouw gezegd). Zowel het imperfectief als het perfectief heeft een verleden tijd, en de keuze drukt betekenis uit: читал = ‚was aan het lezen / placht te lezen'; прочитал = ‚las (en maakte af)'. Er is in totaal één verleden tijdsvorm — geen onderscheid tussen ‚heb gelezen' en ‚las'.
Het Russisch kent twee toekomende tijden, één voor elk aspect. De IMPERFECTIEVE toekomende tijd is samengesteld: vervoegd быть (‚zijn') + imperfectieve infinitief. Vormen van быть: я буду, ты будешь, он будет, мы будем, вы будете, они будут. ‚Ik zal aan het lezen zijn' is dus я буду читать. De PERFECTIEVE toekomende tijd gebruikt het enkelvoudige vervoegingspatroon (dezelfde uitgangen als de tegenwoordige tijd, maar toegepast op een perfectief werkwoord): я прочитаю ‚ik zal (uit)lezen', ты прочитаешь, он прочитает, enz. Kies de imperfectieve toekomende tijd voor lopende of herhaalde toekomstige handelingen, en de perfectieve toekomende tijd voor eenmalige, voltooide toekomstige handelingen.
Er zijn twee belangrijke ontkennende woorden. Не staat direct vóór wat het ontkent (meestal het werkwoord): я не знаю ‚ik weet (het) niet'; не сегодня ‚niet vandaag'. Нет betekent ‚nee' als antwoord, maar ook ‚er is/zijn geen' (de negatieve existentiële vorm), in welk geval het afwezige in de genitief gaat: у меня нет книги ‚ik heb geen boek' (letterlijk ‚bij mij [is] geen van-boek'). Het Russisch gebruikt vrijelijk dubbele of zelfs driedubbele ontkenningen: никто никогда ничего не говорит ‚niemand zegt ooit iets' (letterlijk ‚niemand nooit niets niet zegt').
Ja/nee-vragen worden meestal uitsluitend door intonatie gevormd — de woordvolgorde verandert niet. Een stijgende toon op het sleutelwoord maakt van een mededeling een vraag: Ты дома? ‚Ben je thuis?'. Meer formele of nadrukkelijke ja/nee-vragen gebruiken het partikel ли, dat na het bevraagde woord staat: знаешь ли ты? ‚weet jij?'. Vraagwoorden staan vooraan in vraagzinnen: кто ‚wie', что ‚wat', где ‚waar', куда ‚waarheen', когда ‚wanneer', почему ‚waarom', как ‚hoe', сколько ‚hoeveel', какой ‚welk(e)/wat voor'. Vraagwoorden worden ook waar van toepassing per naamval verbogen (кого ‚wie' acc, кому ‚aan wie').
In de nominatief meervoud krijgen mannelijke en vrouwelijke zelfstandige naamwoorden meestal -ы (of -и na bepaalde medeklinkers): стол → столы ‚tafels', книга → книги ‚boeken'. Onzijdige zelfstandige naamwoorden krijgen -а of -я: окно → окна ‚ramen', море → моря ‚zeeën'. Er zijn enkele onregelmatige meervouden om uit het hoofd te leren (друг → друзья ‚vrienden', человек → люди ‚mensen', ребёнок → дети ‚kinderen'). Meervoudige zelfstandige naamwoorden worden ook in alle zes naamvallen verbogen met hun eigen reeks uitgangen, die vaak door meerdere geslachten worden gedeeld (de genitief meervoud is befaamd gevarieerd en speciale aandacht waard). Bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden congrueren met meervoudige onderwerpen ongeacht het geslacht.
Bijvoeglijke naamwoorden moeten congrueren met het zelfstandig naamwoord dat ze bepalen in geslacht, getal ÉN naamval. De basisuitgangen in de nominatief zijn: mannelijk -ый/-ий/-ой (новый дом ‚nieuw huis'), vrouwelijk -ая/-яя (новая книга ‚nieuw boek'), onzijdig -ое/-ее (новое окно ‚nieuw raam'), meervoud -ые/-ие (новые дома ‚nieuwe huizen'). Wanneer het zelfstandig naamwoord van naamval verandert, verandert het bijvoeglijk naamwoord van uitgang om mee te bewegen. ‚In het nieuwe huis' is dus в новом доме (prepositief mannelijk), ‚met een nieuw boek' is с новой книгой (instrumentalis vrouwelijk). Bijvoeglijke naamwoorden gaan normaal gesproken vóór het zelfstandig naamwoord, net als in het Nederlands.
In de tegenwoordige tijd wordt het werkwoord ‚zijn' (быть) eenvoudigweg WEGGELATEN. ‚Ik ben student' is gewoon я студент (letterlijk ‚ik student'); ‚dit is een boek' is это книга. Waar het Nederlands ‚ben/is/zijn' nodig heeft, schrijft het Russisch niets — soms wordt in schrijftaal een liggend streepje tussen twee zelfstandige naamwoorden gebruikt (Москва — столица ‚Moskou is een hoofdstad'). Het werkwoord bestaat wel in de verleden tijd (был/была/было/были) en in de toekomende tijd (буду, будешь, enz.), waar het normaal functioneert. Er bestaat ook есть ‚er is/zijn' voor existentie: у меня есть книга ‚ik heb een boek' (letterlijk ‚bij mij is-er boek').
Het Russisch wordt geschreven in het cyrillisch alfabet, met 33 letters. Sommige zien er Latijns uit en klinken ook zo (А а, К к, М м, О о, Т т). Sommige zien er bekend uit maar klinken anders — valse vrienden: В = ‚v', Н = ‚n', Р = ‚r', С = ‚s', У = ‚oe', Х = ‚ch'. Sommige hebben volledig nieuwe vormen: Ж = ‚zj', Ц = ‚ts', Ч = ‚tsj', Ш = ‚sj', Щ = ‚sjtsj', Ю = ‚joe', Я = ‚ja', Й = korte ‚j', Э = ‚e'. Twee stomme letters wijzigen de medeklinker ervoor: Ь (zacht teken) palataliseert, Ъ (hard teken) scheidt. De spelling is grotendeels fonetisch.